11/30/2014

Мо Янь "Дарсны орон"

            Би сүүлийн нэг сар "маш ихээр шархдаж", "хутгалуулж", "толгой түрүүгүй балбуулж", эцэст нь "сүхдүүлж", "гай зовлонд нэрвэгдэж", "уй гашууд автаад" байна л даа. Учир юу гэвэл Франц Кафка ингэж хэлсэн байдаг юм билээ, "Миний бодлоор бид зөвхөн биднийг шархдуулж, хутгалах мэт номуудыг унших хэрэгтэй. Бидний уншиж байгаа ном толгой руу маань цохиж сэрээхгүй байгаа бол, унших ямар хэрэг байна аа?
........................................................................................................................................................................................................................................................................................
Бидэнд гай зовлон лугаа адил нөлөөлдөг, биднийг уй гашууд унагадаг, аминаасаа ч илүү хайрлаг нэгний маань үхэл, бүхнээс алс хол ойд шугуйд цөлөх ял, амиа хорлолт мэт номууд бидэнд хэрэгтэй. Ном нь бидний доторх хөлсөн тэнгисийг цавчих сүх байх ёстой. Энэ миний итгэл үнэмшил.”     Харин би 2012 оны Нобелийн шагналт зохиолч Мо Яний "Дарсны орон" гэдэг номыг уншсан хэрэг л дээ.
            Биднийг юу өөрчилдөг вэ? Дээрх ишлэлийг задлан тунгаавал хариу нь гарч ирнэ. Бидний сэтгэл санааг донсолгосон,  хянаж, тааварлахын аргагүй эргэлт, ихэнх тохиолдолд эмгэнэлтэй, зовлонтой, харамсалтай үйл явдлууд нэгэн хэвийн амьдралын ховсод орж унтсан оюун ухааныг цочоон сэрээж бидний үзэл бодол, итгэл үнэмшил, харах өнцөг, хандлага, мэдрэмжийг огцом өөрчилж байдаг. Өөрөөр хэлбэл манай монголчууд "Хүн зовлон үзэж ухаан суудаг" гэж яридаг. Иймээс Кафка "Бидэнд гай зовлон лугаа адил нөлөөлдөг, биднийг уй гашууд унагадаг" номуудыг унших хэрэгтэй гэж хэлжээ. Тиймдээ ч дийлэнх сонгодог зохиол бүтээл эмэгнэлтэй, гунигтай төгсдөг байх. Египетийн ерөнхийлөгч асан Анвар Садат бас ийн хэлсэн байдаг юм, "Хүнийг өөрчилдөг хоёр л газар байдаг: нэг нь дайн, нөгөөх нь шорон" гэж. Тэгвэл Ц. Дэлгэрмаа гэж яруу найрагч:
               "Достоевскийг уншсаны дараах хачин жигтэй сэрэл-
                Дотроос минь хэн нэгэн алман сүхтэй өндийж,
                Доромж мэт амьдралын модны үндсийг тас цавчлан хаяхыг
                Долоон шөнө дамнуулан зүүдэндээ би үзсэн"
гэж бичсэн байдаг нь аанай л дээрх  ишлэлийг, ялангуяа сүүлээсээ хоёрдох өгүүлбэрийг нь барин тавин батлах мэт.  Гурван өөр цаг үеийн, гурван өөр улс орны, гурван шал өөр хүний, гурван тэс өөр сэдлээр хэлсэн энэ үгс нэг л санаан дээр, бидний хариултан дээр огтлолцож байна.  (Хадуураад явчихлаа)
            Сүүлийн нэг сар миний доторх хөлдүү тэнгисийг цавчигч "сүх" биш бүр хага ярагч "мөс сэтлэгч усан онгоц" ямар нэртэй байв аа? Мо Янь "Дарсны орон".
            Одоо сүржин ишлэл, зүйрлэлээ хаяад энгийн ярья. Би хэдэн мэр сэр өгүүллэгийг эс тооцвол хятад зохиолчдын романыг уншиж байсангүй(Үнэндээ Хятадын туульсын зохиол, яруу найргаас өөр хэр зэрэг юм орчуулагдаж байсан юм бол доо?). Нөгөө дэлхийн "шилдэг борлуулалттай ном" Зян Руний "Чонон Сүлд"-ийг бичиг үсэгт тайлагдсан болгон нь уншаад байхаар нь барьж аваад унших гэсэн чинь эхний тавин нүүрнээс цаашаа, яаж ч хичээгээд яваагүй юм(Одоо болтол шилдэг арван номын жагсаалтад орон гаран яваад байдагт нь гайхах юм. Есөн мянга есөн зуун төгрөгийн үнээсээ болоод байна уу, ерөөсөө бидний бодит байдал ийм байна уу?). Мо Яний хувьд Нобелийн шагнал авсан жил нь буюу 2012 онд "Төмөрхүү" гэдэг өгүүллэгийнх нь орчуулгыг Greenbough.mn билүү дээ нэг утга зохиолын сайтаас уншиж байсан юм(Ингэхэд тэр сайхан сайт яагаад хаагдчихсан юм бол?). Хааяа нэг "Төмөрхүү" толгойд минь орж ирж төмрийн хаягдлаас төмөр түүж идэхэд, хавиралдан нурах төмөр овооны чимээ тархины минь хананд тар няр, дан дан биш "Мо Мо Мо, Янь Янь Янь" гэж цуурайтдаг байлаа. Тэгсэн энэ жил орчуулагч Б. Гэрлээгийн буянаар Мо Яний "Дарсны орон"-д "умбах" зол заяа эсвэл  “живэх” тавилантай байж.
           Мо Яний тухай “Цог” сэтгүүлийн 2013 оны 01-р дугаарт Монгол Улсын Гавьяат багш, утга зохиолын доктор Дашлхүмбийн Галбаатар ийн бичжээ:

            “БНХАУ-ын нэн шинэ үеийн уран зохиолд 2012 он түүхэн тэмдэглэлт жил болов. Энэ нь БНХАУ-ын зохиолч Мон Янь анхлан дэлхийн цуут эрдэмтэн Альфред Нобелийн нэрэмжит Уран зохиолын салбарын шагналыг хүртсэн явдал юм. .............................................................................................................................................................................................................................................................................
            Мо Янь/жинхэнэ нэр Гуань Мо еэ/ 1955 оны хоёрдугаар сарын 17-нд Хятадын Шань Дуны Гаоми мужийн алслагдсан бөглүү тосгонд тариачны гэр бүлд төржээ. Ядуу зүдүү амьдрал, өлсгөлөн, эцгийн ширүүн догшин зан авир, мөн Мо Янийг бага сургууль төгсөх үед Хятад оронд соёлын хувьсгал дэгдэж, түүний угсаа гарлыг дундаж баян тариачны гэр бүлээс гаралтай хэмээн дунд сургуульд элсүүлээгүй тул сургууль завсардаж, хөдөө тосгонд 10 жил үхэр маллаж, хар бор ажил хийсээр 1976 онд цэрэгт татагдсан үеэс түүний амьдрал ахуйд бага сага нааштай өөрчлөлтүүд гарч, тэр багаасаа уран зохиолд дурлаж, дээрх шалтгаанаар сургуулиас хасагдсаны дараа ч өөрийн орны болон гадаадын уран зохиолоос олдсоныг шимтэн уншиж, түүний ээ туршлага, нөлөөнд зохиол бичихийг оролдож байв. 1980 оны үеэс тэр өөрөө болон үзэл санааны хувьд эцэг эхийн байнгын хараа хяналтаас үндсэндээ гарч, улмаар домог туульс сонсон бахархаж, уран зохиол уншиж, хэн нэгний зохиолыг бусдад сэтгэл хөдлөн ярьж өгдөг хүүхэд насны тийм сонирхлын хүрээнээс гарчээ.
            Мо Янь 1981 онд "Хаврын шөнийн шиврээ бороо"/"Falling rain on a Spring Night"/ зохиолоо хэвлүүлж, 1985 онд "Час улаан лууван" тууж нь хэвлэгдсэнээр уран зохиолын салбарт танигдаж, 1986 онд магистрантур төгссөний дараагаас гол бүтээлүүдээ туурвиж, уншигчдын анхааралд оржээ.
            1984-1986 оны намар хүртэл "Хятадын Ардыг чөлөөлөх Армийн харьяа PLA Урлагийн Академийн Уран зохиолын тэнхимд нэрт зохиолч Ксү Хуа Зонг сургагчийн шавь болж, энэ үеэс "Намрын урсгал", "Хуурай гол", Шилжмэл лууван", Улаан сорго цэцэг" цуврал роман, туужаа бичсэн бол түүний ур чадварын өсөлтөд нөлөөлсөн гадаад үлгэр дуурайл нь Америкийн романч У.Фолкнер, Колумбын Г.Г. Маркес нар байсан" тухай Нобелийн шагнал гардуулах ёслол дээр уншсан лекцдээ онцолжээ.
            1986 онд бичсэн "Улаан Сорго" /"Red Sorghum"/ романыг уншигчид өндөр үнэлж, эл бүтээл нь Европ, Латин Америк, Азийн арав гаруй хэл дээр орчуулагдаж, мөн киноны нэрт найруулагч Жан Имоу уран сайхны кино бүтээсэн нь Хятадын кино урлагт шинэ зам, шинэ үеийг нээгээд зогссонгүй дэлхийн киноны ертөнцийг шуугиулж, 1988 оны Берлиний кино наадмын "Алтан баавгай" шагнал хүртэн, "Арван гурван алхам", "Сармисны гол" дууль/"Тянь Тан"/ "Диваажин" сумын тариачдыг сармисны гол тариалах хэрэгтэй гэж засаг төрөөс баян чинээлгийн диваажин руу уриалж, их ургац авсан хойно нь түүнийг нь худалдан авах хүн амьтан үгүйгээс болж, төр засгийн үл гүйцэлдэх бодлого ба гэнэн хонгор сэтгэлт тосгоны тариачдын ядуу зүдүү өрөвдөлтэй амьдралын зөрчлөөр Хятадын нийгэм, эдийн засаг, удирдлагын ам ажлын зөрүүг ёгтлон харуулж, энэ явдлыг эсэргүүцсэн тариачдын үймээн самуун дэгдсэн тухай өгүүлнэ/, "Том хөх, зузаан хонго", "Зандан модны ял ба шийтгэл", "Намайг шаналгасан үхэл ба амьдрал", "Мэлхийнүүд" романууд  өөрийн орон төдийгүй гадаад ертөнцөд нэр олсон байна.
            Анхны номоо хэвлүүлсэн цагаас хойш 30 гаруй жилийн туршид Мо Янь 80 орчим өгүүлэг, 30 тууж, 11 роман, хүүрнэл зохиолын таван түүвэр, шилмэл бүтээлийн гурван боть зохиол, есөн кино зохиол туурвиж дотоод, гадаадын нэртэй шагналууд хүртэж байв.
            Зохиолчийн бүтээлд өсөж төрсөн нутгийнхан болон Хятадын хөдөөгийн аглаг буйд тосгоны тариачид малчдын амьдрал ахуйн байдал, нутаг нугынхны аж төрөл, тэр дундаа жирийн тариачин олны борви бохисхийлгүй зүтгэх хүнд хүчир хөдөлмөр, зовлон зүдгүүр, хоцрогдсон харанхуй бүдүүлэг ёс заншил, буурай ахуй ул төрийн харалган бодлого, ёс суртахууны ялзралыг гүнзгий нээж, нийгмийн хүрээнээ бугшсан хүнд суртал хударгагүй, шударгагүй байдал, харилцааны болон хүний ёс жудагт гарч буй гажиг, нийгмийн хоцрогдол, шүтлэг бишрэл хийгээд ураглах ёс, сэтгэлийн бохирдол, эгэл олны амьдрал, эрх, эрх чөлөөт амьдралын төлөө хийж буй тэмцэл, иргэний тэсвэр тэвчээр, хатуужилт зан төрхийг балмад хэрцгий, аймшиг төрүүлэх үйл явдлын сюжетэд оруулж үлгэр домогчлолын элементийг чөлөөтэй оруулж дүрсэлдэг онцлог тод ялгардаг
            Мон Яний дүрслэх арга барил, уран сайхны илэрхийлэл, сэтгэлгээний галбир, бичлэгийн хэв маягийн хувьд балар эртний домог, үлгэр, туурь, ардын туульс, түүхийн бодот баримт, орчин цагийн Хятадын нийгмийн өнөөгийн амьдралын үзэгдлүүдтэй нягт нарийн холбож хослуулдаг ХИЙ ҮЗЭГДЛИЙН РЕАЛИСТ(Hallucinatory realism; галлюционаторный реализм гэдэг нь шүүмжлэгчид наанадаж 1970-аад оноос урлагийн бүтээлийг тодорхойлохдоо ашиглаж байгаа нэр томъё юм. Зарим тохиолдолд энэхүү нэр томьёо шидэт реализмын ойлголттой холбоотой боловч, хий үзэгдлийн реализм гэдэг нь ихэвчлэн dream-state/хүн орчин тойрноо танихгүй байгаагийн улмаас ердийн зан авираасаа эсрэгээр аашилдаг өөрчлөгдсөн ухамсрын нөхцөл байдал/буюу “зүүд зэрэглээний байдалтай илүү хамааралтай юм”. үүнийг бичигч)сэтгэлэг, арга барилаар зохиолоо бичдэг гэж өрнөдийн судлаачид тодорхойлж байна.
.............................................................................................................................................................................................................................................................................
            "Би бол туульч. Үлгэр хэлсний минь төлөө Нобелийн  шагнал олгосон. Шагнал хүртэхэд минь сонирхолтой олон зүйл тохиолдсон, үнэн бас шударга, амьд, мөн сайн байхыг надад сануулсан. Тэгэхээр дараагийн ирэх өдрүүдэд би үлгэрээ үргэлжлүүлэн хэлэх болно" хэмээн Нобелийн шагнал гардаж авах ёслол дээр хэлсэн үгээ төгсгөжээ.
           
            "Дарсны орон" номын тухайд Өрнө дахинаа хятад ахуйн нэвтэрхий толь гэж алдаршсан бүтээл хэмээн үнэлдэгтэй нь энгийн нэгэн  мөхөс уншигч би бээр "хоёр гараа өргөн" санал нэгдэж байна(Тиймдээ ч Мо Янийг Өрнөдөд Хятадын Толстой хэмээн өргөмжилдөг байх). "Дарсны орон" романы сэдэв онц сонирхолтой бөгөөд сэтгэл сэрт хийлгэм(хятад хүний хоол хүнс, идээ ундаа, архи дарсанд хандах хандлага хийгээд каннибализм буюу хүний мах идэх явдлын тухай гарна), өрнөл нь нууцлаг тодорхой бус (Альфред Хичкокын "Vertigo" буюу "Уймраан" хэмээх suspense кино шиг/олон suspense киног thriller буюу онц сонирхолтой төрлийн кинонд багтаадаг боловч suspense кино нь тодорхойлох үгийнхээ дагуу үйл явдал нь тодорхой бус, учир битүүлэг байдгаараа онцлогтой/), өнгө аяс нь хирд хийм, хачин жигтэй, бичлэгийн хэв маяг нь тун өвөрмөц, онцлог("Мо Янь золигийн ер бусын бичлэгийн арга барилтай. Мо Яниас хугас хуудас уншихад даруй түүнийг гэдгийг танина" гэж Нобелийн академийн тэргүүн Петер Энглунд гэдэг эрхэм хэлжээ).
            "Дарсны орон" романд уран зохиол туурвихыг дарс исгэхтэй зүйрлэсэн байдаг. Номыг дарс хэмээвээс "Дарсны орон" болбоос олон онд бүрэлдсэн, түмэн умдааны охь дээжийн нэг маргаангүй мөн. "Дарсны орон"-ыг "шимэн сууж" ахуйд Ш.Очирбат гуайн орчуулгаар Толстойн "Анна Каренина", "Хар Малгайт" Жамбал агсны орчуулгаар Сервантесийн "Кихот Ноён",  Г. Амар агсаны ариутган шүүснээр Шолоховын "Дөлгөөн Дон", Г. Аким гуайн орчуулгаар "Зуун жилийн ганцаардал", мөн Айтматовын "Цаазын тавцан", С. Бадраагийн орчуулгаар "Зуунаас ч урт өдөр"(мөн Чингиз Айтматовын зохиол), Ц. Гомбосүрэн гуайн орчуулгаар Булгаковын "Мастер Маргарита хоёр", Д. Чойжил, Б.Бүдболд нарын орчуулгаар Набаковын "Лолита" номуудыг уншиж байсан лугаа адил Монгол эх хэлээрээ бахархан бахдах, орчуулагчийн хоёр хэлийг гарамгай эзэмшсэн ур чадвар, цаад орныхоо соёл уламжлал, ёс заншил, түүх шастирт нэвтэрхий суралцсан зэргийг нь бишрэх сэтгэл ахин дахин төрж байв. Чингээд "Дарсны орон"-ы "орц найрлагыг" орхигдуулахгүй, хамгийн гол нь "амин сүнс"-ийг нь алдагдуулахгүй исгэж бидний оюун ухааны ангааг тайлж, "дайлж" байгаа явдалд нэн их баярлаж талархсанаа илэрхийлэхийн ялдамд орчуулагч Б. Гэрлээгийн эрүүл энх, цаашдын уран бүтээлийнх нь төлөө сэтгэлийн нэгэн хундага өргөе.


Жич: Б. Гэрлээ орчуулагч миний мэдэхийн өөр Харуку Муракамигийн "Норвегийн ой", Орхан Памукын "Галт Улаан", уран зохиолын бус "Путин" хэмээх номуудыг эх хэлнээ хөрвүүлжээ.

8/20/2014

Ийм л учраас бид Чарли Чаплинд хайртай биш гэж үү?

Намайг уучлаарай, гэхдээ би эзэн хаан болмооргүй байна. Тэр миний миний ажил биш. Би хэнийг ч захирч, байлдан дагуулмааргүй байна. Би боломжтой бол хүн бүрт тусалмаар байна, еврей, еврей биш, хар, цагаан ялгаагүй. Бид бүгд нэг нэгэндээ туслахыг хүсдэг. Хүмүүс тийм байдаг. Бид бусдынхаа зовлонгоор биш жаргалаар амьдрахыг хүсдэг. Бид нэгнийгээ үзэн ядаж, жигшиж зэвүүцэхийг хүсдэггүй. Энэ дэлхийд хүн бүгдийг багтаах зай бий. Эх дэлхий маань баян, бүгдийг маань тэжээн тэтгэж чадна. Амьдрал эрх чөлөөтэй, гоо үзэсгэлэнтэй байж болно, гэвч бид замаа алдсан.
Шунал хүний сэтгэлийг хордуулж, дэлхийг үзэн ядалтаар хашиж, биднийг зовлон зүдүүр, цусан далай руу хөл тавиулан алхуулсан. Бид хөгжилд хүрсэн, гэвч өөрсдийгөө хаагдмал болгосон. Элбэг дэлбэгийг өгсөн машин биднийг эрэлт хэрэгцээтэй болгож орхисон. Бидний мэдлэг биднийг увайгүй болгосон. Бидний ухаан хатуу болоод харгис. Бид хэтэрхий их боддог мөртлөө дэндүү багийг мэдэрдэг. Машинаас илүү бидэнд хүнлэг сэтгэл хэрэгтэй. Хар ухаанаас илүү сайхан сэтгэл, нинжин сэтгэл хэрэгтэй. Эдгээр чанаруудгүйгээр амьдрал догшин хэрцгий болж, бүх зүйл үгүй болно...
               Нисдэг онгоц, радио биднийг ойртуулсан. Эдгээр бүтээлүүдийн үндсэн зорилго бол хүмүүсийн сайхан сэтгэл, ертөнц дахины ахан дүүгийн барилдлага, бид бүхний нэгдлийн дуу хоолой болох билээ. Яг одоо ч миний дуу хоолой дэлхий дахины сая сая хүмүүс, тэднийг тамлан зовоодог, гэм зэмгүй ард олныг барьж хорьдог системийн хохирогчид болсон сая сая цөхрөнгөө барсан эрэгтэйчүүд, эмэгтэйчүүдэд хүрч байгаа.
Намайг сонсож байгаа хүмүүст би битгий цөхөр гэж хэлэх байна. Одоо бидэнд нүүрлээд байгаа зовлон бол шуналын түр зуурын үзэгдэл, хүн төрөлхтний дэвшлийн замаас айдаг хүмүүсийн хорсол юм. Хүний үзэн ядалт дуусна, дарангуйлагчид үхнэ, тэдний ард олноос булаасан эрх мэдэл ахин түмэн олонд шилжинэ. Хүн үхсээр байгаа цагт эрх чөлөө хэзээ ч үгүй болохгүй...
Цэргүүд ээ! Та нарыг дорд үздэг, боолчилдог, та нарын амьдралыг үнэлдэггүй, та нарын юу хийхийг, юу бодохыг, юу мэдрэхийг заадаг, та нарыг шатрын хүү шиг хөдөлгөдөг, та нарын хоолыг хасдаг, та нартай мал лугаа үзэн харьцдаг, та нарыг дайны золиос болгон ашигладаг харгис хэрцгий хүмүүст өөрсдийгөө битгий даатга! Өөрсдийгөө битгий энэ хүний ёсноос гажууд – машин оюун ухаантай, машин зүрх сэтгэлтэй машин шиг хүмүүст битгий тушаа! Та нар машин биш! Та нар мал биш! Та нар бол хүн! Та нарын зүрх сэтгэлд хүн төрөлхтний хайр бий! Та нар үзэн яддаггүй! Зөвхөн хайраар дутагсад үзэн яддаг юм- хайраар дутагсад, хүний ёсноос гажууд хүмүүс үзэн яддаг юм! Цэргүүд ээ! Боолчлолын төлөө бүү тулалд! Эрх чөлөөний төлөө тулалд!
Гэгээн Люкийн 17-р бүлэгт “Бурхны хаант улс хүний дотор бий” гэж бичсэн байдаг- ганц хүний биш, хэсэг бүлэг хүмүүсийн биш, харин бүх хүний дотор бий! Та нарын дотор бий! Хүмүүс та нар хүч чадалтай – машинуудыг бүтээх чадалтай. Хүмүүс та нарт аз жаргалыг бий болгох чадал бий! Хүмүүс та нарт энэ амьдралыг эрх чөлөөтэй, үзэсгэлэнтэй, гайхамшигтай адал явдал болгох эрх мэдэл бий!
Тиймээс ардчиллын нэрийн өмнөөс тэр хүч чадлаа ашиглацгаая, бүгдээрээ нэгдэн нийлье. Шинэ ертөнцийн төлөө тулалдацгаая- хүмүүст ажиллах боломж олгодог, залуучуудад ирээдүй, хөгшчүүлд аюулгүй байдлыг өгдөг сайхан ертөнцийн төлөө тулалдацгаая. Харигслагчид эдгээр зүйлийг амлаж эрх мэдэлд хүрдэг. Гэвч тэд худлаа ярьдаг! Тэд амлалтаа биелүүлдэггүй. Хэзээ ч биелүүлэхгүй!
Дарангуйлагчид өөрсдийгөө чөлөөлж, харин ард түмнийг боолчилдог! Харин одоо бүгдээрээ тэр амлалтыг биелүүлэхийн төлөө тулалдацгаая! Дэлхий ертөнцийг чөлөөлөхийн төлөө тулалдацгаая үндэстний саад бэрхшээлийг үгүй болгохын төлөө, шунал хүсэл, үзэн ядалт, эвлэршгүй байдлыг эцэс болгохын төлөө тэмцэцгээе. Ухаалаг дэлхий - шинжлэх ухаан, хөгжил дэвшил нь бүх хүмүүнийг аз жаргалд хөтөлдөг дэлхийн төлөө тулалдацгаая. Цэргүүд ээ! Ардчиллын нэрийн өмнөөс бүгдээрээ нэгдэцгээе!

4/18/2014

Бидний хайртай "Габо" 87 насандаа мөнхөрлөө

         "Яруу найрагчид хийгээд гуйлгачид, хөгжимчид болоод зөн билэгтнүүд, дайчид басхүү шаар шавхруунууд - тэрхүү жолоогүй цулбуургүй бодит байдлын “гар хөлүүд” бидэнд ялихгүй уран сэтгэмж хэрэгтэй байсан, юу гэвэл бидний хамгийн том асуудал бол бидэнд өөрсдийн амьдралыг итгэл үнэмшилтэй болгох нийтлэг утга учир дутдагт байгаа юм. Энэ л бидний ганцаардлын гол учир шалтгаан билээ, найзууд минь." Габриель Гарсиа Маркес, 1982 он, Швед улс, Стокгольм, Нобелийн шагнал гардуулах ёслол
            “...юу гэвэл бидний хамгийн том асуудал бол бидэнд өөрсдийн амьдралыг утга учиртай болгох нийтлэг итгэл үнэмшил дутдагт байгаа юм...” гэвэл илүү ойлгомжтой ч юм шиг. Гэхдээ Маркесийн зохиолууд намайг айлгаад байдаг юм. Хүн биш "амьдрал" өөрөө тухайн түүхийг өгүүлээд байгаа юм шиг – ямар ч шүүлтүүргүй, гаргалгаагүй, дүгнэлтгүй, хүйтэн хөндий, хайхрамжгүй, хэнэггүй, ажиг ч үгүй бичлэгийн хэв маяг нь намайг айлгадаг. Би бүр хүмүүсийн уран сэтгэмж гэж хүлээж авдаг зарим хэтрүүлгийг тийм гэж боддоггүй. Харин ч бүр дэндүү бодитой санагдаад байдаг нь намайг айлгадаг. Жишээ нь: Сайхан Ремедиос цагаан хэрэглэл өлгөж байгаад тэнгэр лүү хийсээд явчихдаг хэсэг байна. Үнэндээ бидний амьдралаас хүмүүс тэрнээс ч амархан явж оддог. Өчигдөр байсан хүн, бүхэл бүтэн амьдрал үлгэрийн юм шиг л өнөөдөр ингээд л байхгүй болсон байдаг шүү дээ. Харин оронд нь "дурсамж", "түүх", "домог" үлддэг билээ.


3/24/2014

Мэргэн ухааны хуанли: Толстой эрдэм мэдлэг хийгээд амьдралын утга учрын тухай

“Эрдэмтэн хүн олон ном мэддэг; сайн боловсролтой хүн мэдлэг, чадвартай байдаг; харин гэгээрсэн хүн амьдралынхаа зорилго болоод утга учрыг ойлгодог."
Л.Н. Толстой


1884 оны 3-р сарын 15-ны өдөр Лев Толстой өдрийн тэмдэглэлдээ ийн бичжээ: “Би өөртөө уншлагын орчил бий болгосон: Эпиктет (МЭ 55–135; грекийн гүн ухаантан), Марк Марк Аврелий (МЭ 121-180; Ромын эзэн хаан, гүн ухаантан), Лао-Цзы (МЭӨ 6-р зуун, эртний хятадын гүн ухаантан), Будда, Паскаль (1623–1662; Францын математикч, гүн ухаантан), “Шинэ гэрээ” гм. Түүнчлэн хүн бүр эднийг унших хэрэгтэй.
Ингээд Толстой “нэг жилийн өдөр бүрт зориулан бүх цаг үеийн, бүх үндэстний хамгийн агуу гүн ухаантнуудын онч мэргэн санаануудыг” түүвэрлэж эхэлжээ. Дараа жил нь тэрээр туслахдаа өөрийн төлөвлөгөөгөө тайлбарлан бичсэн байна:
“Сократ, Эпиктет, Арнольд (Английн яруу найрагч, утга зохиол шүүмжлэгч; 1822-1888), Паркер гэх мэт сод сэтгэгчидтэй холбогдож байгаа нь надад агуу их дотоод хүчийг өгч байна... Тэд надад хүн төрөлхтөнд юу хамгийн чухал хийгээд амьдралын утга учир юу болох тухай өгүүлж байна... Би нэг ном бичмээр байна – хүнд амьдралынх нь тухай, “Сайн Сайхан Амьдралын” тухай хэлж өгөх ном бүтээмээр байна”.
Толстой дараагийн 17 жил тэдгээр цэцэн мэргэн ухааны хэсгүүдийг цуглуулахад зарцуулав. Эцсийн эцэст тэрээр 1902 онд, нас ная хэвийж, хүнд өвчтэй, мөнх бустай нүүрэлдэж байх үедээ “Өдөр бүрийн мэргэн бодол” хэмээх нэртэй номыг бичихээр ширээнээ суужээ. Гар бичмэлээ хэвлэх газар руу явуулсныхаа дараа Толстой нэг юм амьсгаа аван, өдрийн тэмдэглэлдээ ингэж тэмдэглэжээ:
“Номыг нь уншсан, Уншлагын орчил-оосоо гаргалгааг нь сонгосон хамгийн шилдэг, цэцэн мэргэн хүмүүстэй холбогдсоноороо би оюун санаа, ёс зүйн хувьд оргил дээр гарсан мэт санагдаж байна.”
“Мэргэн хүмүүсийн бодролууд” хэмээн нэрийг нь сольсон энэхүү ном анх 1904 онд хэвлэгдэж, тун удалгүй дэлгэрүүлсэн, дахин засварласан хувилбар нь “Мэргэн ухааны хуанли” нэртэйгээр нь гарсан юм, энэхүү номонд тодорхой өдөр бүрийн сэдвийг хамарсан ишлэлүүд болоод Толстойн өөрийнх нь хэдэн зуун бодролууд багтжээ.
............................................................................................................................................
Толстой оршилд нь ийн бичжээ:            “Би энэхүү номын уншигчдыг, номыг бүтээхээр ажиллаж байхдаа, мөн өмнөх хувилбарыг баяжуулж сайжруулахаар өдөр бүр унших бүртээ миний ахин дахин мэдэрч байсан тэр л уужуу тэнүүн, агуу сайхан мэдрэмжийг авна гэж найдаж байна.”
........................................................................................................................................


Олон хэрэгцээгүй, хир тааруухан юм мэддэг байснаас цөөхөн мөртлөө хэрэгтэй, чухал шаардлагатай зүйлийг мэддэг байсан нь дээр.

Цомхон, сонгомол номын санд ямар агуу эрдэнэс нуугдана вэ! Мянга мянган жилийн түүх шастиртай, дэлхийн соёл иргэншилтэй улс бүрийн хамгийн цэцэн мэргэн, хамгийн хүндлүүштэй хүмүүсийн нэгдэл болсон энэ шилмэл номын сан бидэнд, тэдний эрэл хайгуул, тэдний оюун билгийн үр дүнг хүртэх боломжийг олгож байна. Тэдний хамгийн дотно найздаа ч дэлгээгүй байж мэдэх бодол санаа өөр зууны хүмүүс бидэнд зориулагдан тодорхой, ойлгомжтой үгсээр бичигдсэн байнам. Тийм ээ, бид сайн номууд - бидний амьдрал дахь хамгийн тэргүүлэх оюун санааны ололт амжилтуудад талархах учиртай.”
 Ральф Уолдо Эмерсон (1903-1882; Америкийн эсээч, зохиолч, яруу найрагч, гүн ухаантан) 1-р сарын 1

“Эхлээд сайн номуудыг унш, эс бөгөөс чамд цаг олдохгүй.” Хенри Дэвид Торо (1817-1862, Америкийн байгаль судлаач, трансценденталист гүн ухаантан) 1-р сарын 1


            “Ой ухаанаар биш оюун ухаанаараа олж авсан мэдлэг л жинхэнэ мэдлэг болно. Бидэнд заасныг мартахад л бид жинхэнэ мэдлэгийг олж эхэлдэг.”
Хенри Дэвид Торо, 1-р сарын 9

            “Бусад хүмүүсийн илэрхийлсэн бодол санааны байнгын урсгал хүний өөрийн санаа, сэдлийг зогсоож, дарангуйлах аюултай... Иймээс байнга л суралцах нь хүний тархийг сулруулдаг... Өөрөө бодож сэтгэхээ байж, оюун ухаандаа бусдын номлолд зай тавьж өгөх явдал надад нэгэнтээ Шекспир, бусдын нутгийг үзэхийн тулд өөрийн газраа зарсан үеийнхнийгээ ёжилж байсныг санагдуулаад байдаг юм.” Артур Шопенхауэр(1788-1860, Германы гүн ухаантан), 1-р сарын 9

              “Жинхэнэ мэргэн ухаан бол бүгдийг мэдэх биш, харин амьдралд юу хамгийн хэрэгтэй, юу  тийм ч чухал бус, юу ямар ч шаардлагагүйг мэдэж байх явдал юм. Хамгийн хэрэгцээтэй эрдмийн дундаас хэрхэн сайхан амьдрах тухай эрдэм нь хамгийн чухал юм - тэр нь амьдралдаа аль болох бага балаг тарьж, аль болох их сайн сайхныг бүтээх юм. Өнөө үед хүмүүс хэрэгтэй хэрэггүй шинжлэх ухаануудыг судлах мөртлөө энэ хамгийн чухал мэдлэгийг судлахаа мартах болж.”
Жан Жак Руссо(1712-1778; Женевийн философич, зохиолч, хөгжмийн зохиолч),
3-р сарын 16

Шинжлэх ухаан төгсгөлгүй олон салбарт хуваагдаж болно, тэгэхээр салбар бүрт хөөж болох мэдлэгийн хэмжээ хязгааргүй. Чингэхлээр хамгийн шийдвэрлэх мэдлэг нь юуг зайлшгүй сурвал зохих, юуг сурах шаардлагагүйн тухай юм.
Өнөө цагт асар их хэмжээний мэдлэг хуримтлагджээ. Удалгүй энэ мэдлэгийг судлахад бидний чадал мөхөстөж, нас хүрэлцэхгүй болно. Бидний мэдэлд өргөн уудам мэдлэгийн сан байна, гэвч бид тэдгээрийг судалсныхаа дараа ихэвчлэн огтхон ч ашигладаггүй. Ийм шаардлагагүй мэдлэгийн хэрэггүй ачаатай байснаас байгаагүй нь дээр.”
Иммануил Кант (1724-1804, гүн ухаантан, Пруссын метафизикч), 4-р сарын 1

Гол нь мэдлэгийн хэмжээ биш мэдлэгийн чанар юм. Хүн юу хамгийн чухаг вэ гэдгийг мэдэлгүйгээр олон зүйл мэддэг байж болно.
            Хоёр төрлийн мунхаг байна: Нэг нь, цэвэр - бүх хүмүүсийг төрхөөс нь л байдаг төрөлхийн мунхаг, нөгөөх нь мэргэн цэцэн гэгддэг мунхаглал байна. Өөрсдийгөө эрдэмтэд гэдэг олон хүн жинхэнэ амьдралыг мэддэггүй, тэгээд энгийн номхон ард хийгээд эгэл жирийн юмсыг дорд үздэг.”
Блез Паскаль (1623-1662, Францын гүн ухаантан, математикч), 4-р сарын 18

            “Бидний эрх чөлөөтэй байхад тусалдаг нэг л жинхэнэ мэдлэг байдаг. Бусад эрдэм нь ердөө зугаа төдий юм.” (Вишну Пурана, Энэтхэгийн Хинду шашны судраас) 6-р сарын 23              ...........................................................................................................................................................

“Ухаант хүмүүн мэдэхгүй байхаасаа, эргэлзэж тээнэгэлзэхээсээ, эсвэл шаргуу хөдөлмөрөөс айдаггүй; харин ганцхан зүйлээс л эмээдэг нь мэддэггүй зүйлээ мэддэг юм шиг дүр эсгэх явдал юм.

Их суралцах тусмаа хүн ямар багийг мэддэгээ ухаардаг.”
Мишель де Монтень(1533-1952; Францын хүнлэг үзэлтэн, гүн ухаантан, эсээч), 10-р сарын 1

“Хамгийн чухал эрдэм бол хүний амьдралын замыг заадаг ухаан юм.”
Сенека(МЭӨ 4-МЭ 65 он, Ромын гүн ухаантан, жүжгийн зохиолч), 11-р сарын 14

Гэхдээ энэ номоос хамгийн сэтгэл хөдөлмөөр нь өдөр бүрт зориулан түүвэрлэсэн дээрх ишлэлүүдийн дараа буй Толстойн өөрийн бодролууд юм. Жишээ нь:

“Жинхэнэ биет хор, оюун ухааны хор хоорондын ялгаа гэвэл: ихэнх биет хор амсахад гашуун нясуун байдаг; харин хямд төсөр сонин сэтгүүл, муу ном хэлбэртэй оюун ухааны хор, харамсалтай нь заримдаа, сонирхол татмаар амттай байж болно.” 1-р сарын 1

“Зөвхөн сэтгэл зүрхний гүнээсээ асуусан асуултуудад хариулж байгаа тохиолдолд л бодол санаа нь хүний амьдралыг зөв зүгт залж чадна. Бусдаас зээлж, оюун ухаан, ой тогтоолтоороо хүлээн зөвшөөрсөн бодол хүний амьдралд тийм ч их нөлөөлөхгүй, заримдаа хүнийг буруу зүгт ч хөтлөх нь бий. Бага унш, бага суралц, харин их бод.
............................................................................................................................................
Багш нараасаа, уншиж байгаа номуудаасаа суралц, тэр л зүйлүүд чамд хамгаас хэрэгтэй, чиний мэдэж авах ёстой зүйлс байх болно.” 1-р сарын 9

“Эрдэмтэн хүн олон ном мэддэг; сайн боловсролтой хүн мэдлэг, чадвартай байдаг; харин гэгээрсэн хүн амьдралынхаа зорилго болоод утга учрыг ойлгодог.
Хязгааргүй олон өөр өөр шинжлэх ухаан бий, гэхдээ амьдралын утга учир юу болох, мөн хүмүүст юу хэрэгтэй вэ гэдэг үндсэн шинжлэх ухаангүйгээр бусад бүх эрдэм мэдлэг, урлагийн хэлбэр нь дэмий хоосон, аюултай зугаа болно.
            Бид, бүх үеийн хамгийн ухаалаг хүмүүс амьдралыг юу гэж ойлгосны шал эсрэгээр нь утга учиргүй амьдардаг. Залуу үеийг буруу аргаар сургаж байгаа болохоор ийм юм болж байгаа юм - тэдэнд янз бүрийн шинжлэх ухаан заадаг, гэхдээ амьдралын утга учрыг заадаггүй.
            Цорын ганц жинхэнэ шинжлэх ухаан бол хүн хэрхэн амьдарвал зохих вэ гэдэг асуудал юм. Мөн энэ мэдлэг хүн бүрт нээлттэй байдаг.” 1-р сарын 18

            Хэрэв эрдэм бүхэн сайн байсан бол төрөл бүрийн эрдмийн араас хөөцөлдөх нь ашигтай байхсан. Даан ч олон хуурамч зүйлс сайн, хэрэгтэй эрдэм мэдлэг мэт харагддаг, тиймээс эзэмших мэдлэгээ сонгохдоо няхуур бай.” 3-р сарын 16

            “Чи нийгмийн зарим байдлыг муу гэж үзэж байвал, өөрчлөхийг хүсэж байгаа бол үүнийг хийх нэг л арга зам байна: чи хүмүүсийг засаж залруулах ёстой. Харин хүмүүсийг засаж залруулахын тулд чи цорын ганц зүйлээс эхлэх хэрэгтэй: тэр нь өөрөө өөрийгөө засаж залруулах юм.” 3-р сарын 17

            “Хуурамч эрдмээс болгоомжил. Бүх муу юм үүнээс үүдэлтэй.

Эрдэм мэдлэг гэдэг оройгүй.  Тиймээс ихийг мэддэг хүн, багийг мэддэг хүн хоёрын хооронд ямхын төдий л ялгаа бий.” 4-р сарын 1

            “Мэдэхгүй байх нь өөрөө ичгүүртэй эсвэл гэмтэй хэрэг юм биш. Хэн ч бүгдийг мэдэж чадахгүй. Харин мэдэхгүй юмаа мэддэг юм шиг царайлах нь шившигтэй бөгөөд аюултай.(4-р сарын 18)
            .................................................................................................................................
            “Жинхэнэ шинжлэх ухаан, жинхэнэ урлагт маш тодорхой хоёр шинж тэмдэг бий: эхний дотоод шинж нь, эрдэмтэн эсвэл уран бүтээлч хүн ашиг хонжоо харж биш, өөрийн хүсэл тэмүүллээрээ, өөрийгөө золиосолж, гаргуунд нь гарган ажилладаг; хоёрдох бөгөөд гадаад шинж нь түүний бүтээл бүх хүмүүст ойлгомжтой байдаг. Жинхэнэ шинжлэх ухаан тухайн цаг үеийн хүмүүсийн чухал гэж бодож байгааг мэдлэгийг судалж, хүртээмжтэй болгодог; жинхэнэ урлаг энэ үнэнийг мэдлэгийн салбараас мэдрэмжийн салбар руу дамжуулдаг.
           
            Урлагийг бүтээх нь олон хүний боддог шиг ертөнцөөс тасарчихсан юм биш; харин ч хэрэгцээтэй, хийхэд сайхан зүйл байдаг, ялангуяа тэрхүү урлаг нь хүмүүсийг нэгтгэж, тэдний дунд тиймэрхүү мэдрэмжийг төрүүлж байгаа бол.” 7-р сарын 2


            Шаардлагатайгаасаа ихийг мэддэг байснаас шаардлагатайгаасаа багийг мэддэг байсан нь дээр. Мэдлэг дутмаг байхаас битгий ай, харин худлаа хоосон зандаа таацуулан эзэмшсэн хэрэгцээгүй эрдмээс л үнэн голоосоо ай.” 9-р сарын 23

           
Толстой энэ номоо хүн төрөлхтөнд зориулсан хамгийн чухаг хувь нэмэр нь гэж тооцдог байжээ. "Мэргэн ухааны хуанли" хэмээх энэхүү ном хувьсгалын өмнөх Орост их дэлгэрэн уншигддаг байсан ч Коммунизмын үед хориотой номын жагсаалтанд орон мартагдажээ.

Эх сурвалж: http://www.brainpickings.org/

3/17/2014

Pink floyd - Time (Цаг хугацаа) Жич: Би орчуулаагүй шүү


Хором мөчүүд хөвөрч гунигт өдрүүд үргэлжилсээр
Харин чи цаг хугацааг тоолгүй хий дэмий өнгөрүүлсээр
Хэсэгхэн газар эргэлдэж, хорвоогийн тоосыг хөдөлгөн
Хэн нэгнийг хүлээж, хэн нэгэнд найдсаар л
            Гэрлээс чи нуугдаж, сүүдэр лүү улам шигдсээр л
Гэтэл чамд туулах урт зам, цаг хугацаа байгаа 
Гэнэт чи 10 жил ард чинь хоцорсныг мэдэх болно
Гэвч хэн ч чамд юу алдсаныг чинь хэлж өгч чадахгүй
Тэр үед чи бүхнийг залруулахыг хичнээн хичээгээд ч нэмэргүй
Тэнгэр дэх нар аль хэдийнээ жаргасан байх болно
Нар дахин мандсан ч чи хөгширсөн байх болно
Нас чинь явж, үхэл рүүгээ ойртсон байх болно
            Хоног өдрүүд богиносож, бүх зүйл оройтсон байна
Хүсэж мөрөөдсөн бүхэн чинь ард хоцорч хөөс болон замхарна
Цаг дуусч, дуу минь төгсөж байна
Гэвч надад дахиад хэлэх зүйл үлдсэн
Дассан гэртээ би дахин ирж
Даарч ядарсан хүйтэн биеэ
Дулаан илчинд нь гэсгээн суух тавиланг
Дуртай үедээ эдлэхийг хүснэм
            Алс холын талбайн цаанаас
Алтан хонхны дуу цуурайтаж
Чин сүсэгтнүүдийн залбирлыг дуудаж
Чимээгүйн дундаас нам гүнийг эвдэнэм
                                                                                     Орчуулсан Г. Баяраа